Από τα «Οικήματα» των Λιπασμάτων στις λεηλατημένες παράγκες της «Άλλης Θάλασσας»

Ρο λεηλατημένο σκηνικό της ταινίας του Θόδωρου Αγγελόπουλου και πίσω  κτίσμα του εργοστασίου των Λιπασμάτων.
Ρο λεηλατημένο σκηνικό της ταινίας του Θόδωρου Αγγελόπουλου και πίσω κτίσμα του εργοστασίου των Λιπασμάτων.

του Θωμά Σίδερη

Είμαι σίγουρος ότι ο Θόδωρος Αγγελόπουλος «ξέρει» για τα άταφα σώματα των μεταναστών, που «ταξιδεύουν» στο Αιγαίο σαν απομεινάρια κάποιου ναυαγίου. Φαίνεται ότι τα σώματα αυτά δεν τα χωράει καμιά θάλασσα και καμιά γης.

Εκεί που έστησε ο Αγγελόπουλος τις παράγκες της «Άλλης Θάλασσας» ήταν τα «Οικήματα», τα σπίτια της εργατιάς των Λιπασμάτων. Δεν ξέρω γιατί ακριβώς, μόνο εικασίες κάνω, αλλά σχεδόν πάντα στους δυτικούς άξονες των πόλεων συσσωρεύονται τα εργοστάσια και η φτωχολογιά.

Στα χώματα της Δραπετσώνας, εδώ που το 2012 και το ’13 η «Άλλη Θάλασσα» θα έβγαζε τους μετανάστες στη στεριά, ενενήντα χρόνια πίσω, το ’22 και το ’23, ύστερα από την Ανταλλαγή, έφταναν με τα πλοία της προσφυγιάς εκατοντάδες χιλιάδες ξεριζωμένοι από τη Μικρασία και τον Πόντο. Το ελληνικό κράτος, η λεγόμενη και «Παλαιά Ελλάδα», αντί να τους αγκαλιάσει και να τους προστατέψει, έστω να τους παρηγορήσει λίγο, τους έστειλε χωρίς δεύτερη σκέψη στο Λοιμοκαθαρτήριο της εθνικής συνείδησης με κύριο σκοπό την ιδεολογική αφαίμαξη της προσφυγιάς και τον εθνικό φρονηματισμό.

Οι πρώτοι πρόσφυγες έρχονται στη Δραπετσώνα το 1914. Είναι Έλληνες της Θράκης που εγκαταλείπουν άρον άρον τα σπίτια τους ύστερα από την ασφυκτική πίεση που τους ασκούν Τούρκοι και Βούλγαροι στρατιώτες.  «Εις τον προλιμένα κατέπλευσεν ατμόπλοιο με 1.400 πρόσφυγας εκ Ραιδεστού, οι οποίοι μεταφέρονται διά φορτηγίδων εις την προ του Αγίου Διονυσίου ακτήν όπου εγκαυθίστανται υπό σκηνάς» γράφει εφημερίδα[1] του μεσοπολέμου.

aggelopoulos 1Τέλη της δεκαετίας του 1910. Η παραλία της Δραπετσώνας και του είναι τόπος εκδρομής και αναψυχής. Στο λιμανάκι της Κρεμμυδαρούς βρίσκονται τα ξύλινα μπάνια που έχουν φτιάξει ο Πρεβεδούρος και ο Κράκαρης. Εδώ, οι λιγοστοί κάτοικοι της περιοχής και οι βιομηχανικοί εργάτες γιόρταζαν τα Κούλουμα ή έπιαναν τη «μαλλιαρή» της Αναλήψεως. Ανάμεσά τους κι ένας νεαρός, ο Γιώργος Μπάτης, ανήσυχος και εφευρετικός, βλέπει τη θάλασσα και κάνει όνειρα, πως θα πιάσει κάποτε την «καλή» και θα «πετάξει» μακριά από τα έλη και τον βούρκο. Με το μπαγλαμαδάκι πάντοτε ανά χείρας. Η δεκαετία αυτή τελειώνει με μεγάλες προσδοκίες για μια μεγάλη Ελλάδα.

Οι πρόσφυγες τοποθετούνται σε απόσταση ασφαλείας από τα οικιστικά κέντρα των πόλεων και ειδικά για τον Πειραιά σε περιοχές άγονες, αφιλόξενες, ελώδεις. Και μπορεί από τη μια να μην υπάρχει κανένα κρατικό σχέδιο υποδοχής και αποκατάστασης, υπάρχει όμως από την άλλη ένα οργανωμένο σχέδιο αξιοποίησης των προσφύγων ως φτηνή εργατική δύναμη. Είτε τους τοποθετούν κοντά σε εργοστάσια είτε φροντίζουν να δημιουργήσουν βιομηχανικές εγκαταστάσεις πλησίον των προσφυγικών συνοικισμών.

Στην πραγματικότητα, μιλάμε δηλαδή για τις «πόλεις της σιωπής» όπως τις αποκαλούσε ο Γκράμσι, πόλεις  δορυφόροι που δημιουργήθηκαν μέσα και γύρω από μια κεντρική πόλη, τον Πειραιά. Γιατί όμως πόλεις της σιωπής; Γιατί υπήρχε μια ένοχη σιωπή από όλους σε σχέση με τον προσφυγικό πληθυσμό. Οι περισσότεροι πρόσφυγες ήταν Βενιζελικοί. Θεωρούσαν τον βασιλιά ως την πηγή όλων των συμφορών τους. Αυτό από μόνο του ήταν αρκετό για να τους βάλει στην άκρη. Πέρα όμως από τις πολιτικές αντιλήψεις τους και τη γενικότερη πολιτική κουλτούρα τους, είχαν και μια εντελώς διαφορετική κοινωνική κουλτούρα.

aggelopoulosΟ οικισμός του Αγίου Διονυσίου και τα «Οικήματα» της Εταιρείας Λιπασμάτων ήταν οι μοναδικές κατοικημένες περιοχές στην περιοχή της Δραπετσώνας πριν τον ερχομό των προσφύγων. Μετά το ’22 θα στηθεί ένα γκρίζο σκηνικό φτώχειας και εξαθλίωσης, μια μεγάλη παραγκούπολη που στο κέντρο της βρίσκεται μια εκκλησία, ο Άγιος Φανούριος. Κειμήλια, εικόνες και λείψανα θα τοποθετηθούν ευλαβικά σε μια κρύπτη, την ώρα που οι υπάλληλοι του Αμερικανικού Ερυθρού Σταυρού κουβαλούν ξύλα και χωματόπλινθες για τα πρώτα καταλύματα. Ο οικισμός εκείνος ονομάζεται για προφανείς λόγους «Αμερικάνικα».

Από τον όρμο της Κρεμμυδαρούς μπορούσε να δει κάποιος τους πρόσφυγες να ανηφορίζουν από το λιμάνι του Πειραιά με σκυμμένο το κεφάλι. Αυτοί στάθηκαν μάλλον «τυχεροί». Με τη βεβαίωση «καλώς έχει» της υγειονομικής υπηρεσίας στο χέρι ξεκινούν για την τελευταία πράξη της οδοιπορίας τους. Εκείνο που δεν ξέρουν εκείνη τη στιγμή είναι ότι ο ξεριζωμός τους θα είχε πολλές πράξεις ακόμα. Την ίδια ώρα οι περισσότεροι σαπίζουν ακόμα στο Λοιμοκαθαρτήριο[2], που εξαιτίας των επειγουσών αναγκών της εποχής είχε μεταφερθεί στο νησάκι του Αγίου Γεωργίου, ανάμεσα στο Πέραμα και στη Σαλαμίνα.

aggeloΟ χρόνος παραμονής στο Λοιμοκαθαρτήριο είναι περίπου 14 ημέρες. Όσοι λαμβάνουν το πιστοποιητικό υγείας, μεταφέρονται με καΐκια και μικρές φορτηγίδες ξανά στο λιμάνι του Πειραιά. Ο Γολγοθάς όμως των προσφύγων δεν έχει τέλος. «Οι πρόσφυγες αφού εγκαταλείψουν εις το Λοιμοκαθαρτήριον πλείστους όσους νεκρούς ιδικούς των, αποβιβάζονται εις τον Πειραιά και εγκαταλείπονται εις τα πεζοδρόμια της παραλίας» αναφέρει ο Α. Μεταξάς[3].

Η άφιξη των εξαθλιωμένων προσφύγων έδωσε ώθηση στη βιομηχανική ανάπτυξη της περιοχής καθώς από τις αρχές του περασμένου αιώνα οι έρημες ακτές της ακατοίκητης τότε Δραπετσώνας, από τον άγιο Διονύσιο μέχρι τον όρμο Ηρακλέους, είχαν αρχίσει να καταλαμβάνονται από βαριές βιομηχανίες και λιμενικές εγκαταστάσεις. Στην περιοχή του όρμου της Κρεμμυδαρούς επεκτάθηκαν σιγά-σιγά οι λιμενικές εγκαταστάσεις του Πειραιά κι εδώ βρίσκονταν μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1990 οι δεξαμενές του ΟΛΠ. Μερικές εκατοντάδες μέτρα μακρύτερα, μπροστά στον άγιο Διονύσιο, ήταν ως το 1920 τα καρνάγια, τα οποία μεταφέρθηκαν αργότερα στο Πέραμα.

Ο βασικός πυρήνας του συνοικισμού των Λιπασμάτων δημιουργήθηκε την περίοδο 1910 – 1918, σε απόσταση αναπνοής από την «καρδιά» των μονάδων παραγωγής, στο βόρειο τμήμα του οικοπέδου της εταιρείας. Αργότερα, από το 1922 και μέχρι το 1935, χτίστηκαν μερικά ακόμα σπίτια καθώς και ένα σχολείο. Ο εργατικός αυτός συνοικισμός έμεινε στην ιστορία ως «Οικήματα» και στέγαζε περί τα 325 άτομα[4].

aggelo 3Ανάμεσα στις μονάδες παραγωγής και τις εργατικές κατοικίες παρεμβαλλόταν μία κενή έκταση και το συγκρότημα των Δημοτικών Σφαγείων Πειραιά. Η περιοχή των κατοικιών χωριζόταν από το εργοστάσιο με δρόμο που ένωνε τη Δραπετσώνα με την ακτή. Ο τρόπος εγκατάστασης των εργατών και των υπαλλήλων του εργοστασίου βρίσκεται σε απόλυτη συνάφεια με τη θέση που καταλαμβάνουν στην εσωτερική ιεραρχία. Για παράδειγμα, τα σπίτια των υπαλλήλων αποτελούν ξεχωριστή οικιστική ενότητα σε σχέση με τα σπίτια των εργατών, ενώ οι υπάλληλοι του εργοστασίου δεν κατέβαλαν ενοίκιο.

Από τη δυτική πλευρά του γηπέδου και μέχρι το όριο κοντά στην ακτή απλωνόταν η ενότητα των σπιτιών που προορίζονταν για τους εργάτες. Η πρώτη ομάδα των εργατικών οικημάτων, αμέσως μετά το γήπεδο, περιλάμβανε δώδεκα μονώροφα σπίτι με προκήπια και πλατείς δρόμους ανάμεσά τους. Έξι από αυτά χτίστηκαν το 1913 και άλλα έξι τον Σεπτέμβριο του 1914. Δύο από αυτά ήταν σπίτια επιστατών και αποτελούνταν το καθένα από τέσσερα δωμάτια, πλυντήριο, μαγειρείο και αυλή και στέγαζαν 17 άτομα. Τα υπόλοιπα δέκα είχαν οκτώ δωμάτια και σε κάποια από αυτά διέθεταν και μαγειρείο. Στα σπίτια αυτά κατοικούσαν 90 εργάτες. Στο κέντρο του οικισμού των εργατών  βρισκόταν ένα λίγο μικρότερο κτίριο που στέγαζε τα κοινόχρηστα λουτρά.

# Το υλικό του κειμένου αυτού προέρχεται από το ντοκιμαντέρ μεγάλης διάρκειας «Σκιά στην ψυχή»  των Θωμά Σίδερη – Μάριου Πολυζωγόπουλου, παραγωγής 2013, και αναφέρεται στην εγκατάσταση των προσφύγων μετά την Καταστροφή και ύστερα από τη Συνθήκη της Λωζάνης.  

___________________________

[1] Εφ. «Έθνος», 28-8-1914.

[2] Από το 1863 και μέχρι το τέλος του 19ου αιώνα, το Λοιμοκαθαρτήριο βρισκόταν στην παραλία της Δραπετσώνας, δυτικά του όρμου της Κρεμμυδαρούς. Δεν ήταν τίποτε περισσότερο από ένα ακανόνιστο σύμπλεγμα μικρών και άθλιων παραγκών, φυλακή και τάφος μαζί για τους πάσχοντες από χολέρα.

[3] Εφ. «Βραδυνή», Οκτώβριος 1924.

[4] Αντ. Μήλτσος, «Σελίδες Ιστορίας, Στα 50 χρόνια του Δήμου Δραπετσώνας», Εξ. Πολ. Σύλλογος Δραπετσώνας, Ένωση Δημοτών Δραπετσώνας Θυμοίτης(ημερολόγιο), Δραπετσώνα 2002, σελ. 8.

Advertisements

2 thoughts on “Από τα «Οικήματα» των Λιπασμάτων στις λεηλατημένες παράγκες της «Άλλης Θάλασσας»

Σχολιάστε

Συνδεθείτε για να δημοσιεύσετε το σχόλιο σας:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s