Τα σύμβολα της συλλογικής μνήμης

4331071-e880a5b536229e2100a18318c6c74acd

Ανθρώπων σύμβολα και σύμβολα-άνθρωποι. Συμβολικά νοήματα, συμβολικές πράξεις, συμβολικοί τόποι. Τα σύμβολα της πίστης, της όποιας πίστης, τα σύμβολα του καπιταλισμού, της ευμάρειας, της επιτυχίας, του γκλάμουρ, της μόδας… τα ιδεολογικά σύμβολα, τα κομματικά σύμβολα, τα επαναστατικά σύμβολα, τα στρατιωτικά σύμβολα… τα σύμβολα της τάξης και της αταξίας, της νομιμότητας και της ανομίας, της πειθάρχησης και της απειθαρχίας… τα σύμβολα που νοηματοδοτούν, νομιμοποιούν, επαναπροσδιορίζουν, συμπυκνώνουν, περικλείουν, εκφέρουν… Η εγκατάσταση και το γκρέμισμα των συμβόλων.

Κάθε κοινωνία διαθέτει σύμβολα που είναι σημαντικά για την οργάνωσή της και γίνονται κέντρο κοινωνικού ενδιαφέροντος. Πολλοί ανθρωπολόγοι κατά την (Ortner1979:92-93) υποστηρίζουν, πως η κατανόηση ενός πολιτισμού εξαρτάται από την κατανόηση των συμβόλων του και τη μελέτη των πολιτισμικών τους συμφραζόμενων. Τα σύμβολα της συλλογικής μνήμης είναι θραύσματα του παρελθόντος που νοηματοδοτούν και φορτίζουν το παρόν.

Η μνήμη καθορίζεται κοινωνικά. Αυτό που ενοποιεί τις μνήμες δεν είναι η συνέχειά τους στον χρόνο, αλλά το ότι αποτελούν τμήμα ενός συνόλου σκέψεων κοινών για μία ομάδα. Τα άτομα θυμούνται και ενεργοποιούν τα μνημικά ίχνη τους αλλά ως μέλη κοινωνικών ομάδων. Η μνήμη δεν περιορίζεται απλώς στην ανάμνηση και ανάκληση του παρελθόντος, αλλά περιλαμβάνει ένα ολοκληρο πλέγμα μορφών, αντικειμένων και συμβόλων που στηρίξουν και ενσαρκώνουν το παρελθόν. Κάθε ατομική μνήμη είναι μια σκοπιά θεώρησης της συλλογικής μνήμης. Κατά συνέπεια, η ίδια η συλλογική μνήμη δεν είναι και δεν μπορεί να είναι ενιαία, αλλά πολλαπλή, καθώς εξαρτάται από την κοινωνική ομάδα στο πλαίσιο της οποίας παράγεται. Το υποκείμενο θυμάται και συμβολοποιεί το παρελθόν του τοποθετώντας τον εαυτό του στην προοπτική της ομάδας. Όμως, η μνήμη της ομάδας πραγματώνεται και εκδηλώνεται στις ατομικές μνήμες.

Η συλλογική μνήμη, όπως και η ατομική μνήμη συνδέεται με τόπους. Τόπους όπου ένα σημαντικό και μοναδικό γεγονός έλαβε χώρα, τόπους όπου ένα σημαντικό γεγονός επαναλαμβάνεται τακτικά ή τόπους που κατασκευάζονται ως ενθύμια-σύμβολα της συλλογικής μνήμης. Η παραδοσιακή έννοια του μνημείου βρίσκεται πολύ μακριά από τη λογική του παιχνιδιού. Με τη χρήση συμβόλων και ακολουθώντας μια τυπολογία που επιβάλλουν οι εκάστοτε θεσμοί παράγεται ένας χώρος, όπου εκδηλώνεται τελετουργικά η κοινή μνήμη. Οι παιγνιώδεις διατάξεις μνήμης ανάγουν την απλή εκτέλεση σε αυτοσχεδιασμό και προβάλλουν μια προσωπική εκδοχή πάνω στη συλλογική μνήμη.

Επομένως, η σχέση του ανθρώπου με τον χώρο με τον οποίο έρχεται καθημερινά σε επαφή, πολύ περισσότερο από άμεση είναι μια σχέση συμβολική, καθώς το νόημα που αποκτά ο χώρος και η δράση του ανθρώπου μέσα σε αυτόν, διαμεσολαβούνται από συμβολικούς μηχανισμούς παραγωγής νοήματος. Αυτοί οι συμβολικοί μηχανισμοί διαθέτουν συγκεκριμένους τρόπους με τους οποίους αποδίδουν αξίες στον χώρο, δημιουργώντας έτσι συμβολικές σχέσεις των ατόμων-μελών μιας κοινωνίας με τον χώρο της.

Θα μπορούσαμε να διακρίνουμε διάφορους συμβολικούς μηχανισμούς παραγωγής νοήματος και αξιών για τον χώρο. Ανάμεσα σε αυτούς, ο μηχανισμός της μεταφοράς συγκρίνει την εικόνα του χώρου με κάποια άλλη που θεωρεί ανάλογή της και στη βάση αυτής της σύγκρισης μεταβιβάζει αξίες από μια εικόνα σε μια άλλη που προβάλλεται ως ανάλογή της. Ενώ ο μηχανισμός της μεταφοράς λειτουργεί με βάση την αναλογία, ο μηχανισμός της ομοιότητας χρησιμοποιεί την ισοδυναμία των ομοίων για να μεταβιβάσει αξίες σε μια χωρική μορφή. Ο συμβολικός μηχανισμός του συμβατικού σημείου προκύπτει από τη λειτουργία κανόνων-κοινωνικών συμβάσεων, που επιβάλλουν τη σταθερή σύνδεση μορφών του χώρου με συγκεκριμένες κάθε φορά αξίες.

Οι σχέσεις που συγκροτούν το περιβάλλον, τον τόπο και τον χώρο ζωής του ανθρώπου μεταβάλλονται διαρκώς: η συνεχής ροή του χρόνου, το πέρασμα των εποχών, η συνολική ενορχήστρωση των πράξεων και των σκέψεων, οδηγούν σε μετασχηματισμούς. Όμως, μέσα στον πυρήνα των αλλαγών, μέσα σε μία διαρκή αλληλουχία μεταμορφώσεων, αναδύονται κάποια σταθερά στοιχεία που σηματοδοτούν και αποκαθιστούν τη διαχρονική διάσταση των ανθρώπινων σχηματισμών.

Τα πιο χαρακτηριστικά σύμβολα αυτής της διάρκειας είναι τα αστικά μνημεία: κτίρια, ναοί, πλατείες, οικίες, δημόσια και ιδιωτικά ίχνη συλλογικών αποφάσεων και ατομικών προθέσεων που επιβιώνουν υλικά και νοητικά στον χώρο και τον χρόνο της πόλης. Η ιστορική βαρύτητα των μνημείων, η αξία τους ως πολιτισμικών συμβόλων, η σύνδεσή τους με τον τόπο που τα υποδέχεται, οι σχέσεις τους με τα υπόλοιπα στοιχεία της πόλης, δημιουργούν ένα πυκνό χωρικό και χρονικό νόημα: ο πλούτος των συναισθημάτων που προκαλούν στους ανθρώπους που τα αντικρίζουν και τα ζουν, μετατρέπεται σε αλληγορία, σε ένα συμβολοποιημένο αφήγημα.

Το γκρέμισμα των συμβόλων

Το να μιλήσεις στο Βερολίνο στις 9 Νοεμβρίου είναι πάντα μεγάλη πρόκληση για τον οποιονδήποτε. Η ιστορία της Γερμανίας, οπότε και ολόκληρης της Ευρώπης αναγκαστικά,είναι γεμάτη από συμβολικές και σημαδιακές ημερομηνίες. Σημαδιακή, λοιπόν, και η 9η Νοεμβρίου: η πτώση του Τείχους του Βερολίνου, η Νύχτα των Κρυστάλλων, η διακήρυξη της Πρώτης Δημοκρατίας και η παραίτηση του Γουλιέλμου του Β’. Όπως μπορείτε να φανταστείτε, την πτώση του Τείχους θυμάμαι περισσότερο. Και όχι μόνον επειδή με αφορούσε περισσότερο αυτό το γεγονός από ό,τι η παραίτηση του Γουλιέλμου του Β’” – Ντόναλντ Τουσκ, Πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, 9 Νοεμβρίου 2015.

Σύμβολο του Ψυχρού Πολέμου και σύμφωνα με την ακραία αντικομμουνιστική ορολογία, “μνημείο του Σιδηρού Παραπετάσματος”, το Τείχος του Βερολίνου δεν χώρισε μόνο μία πόλη αλλά μια ολόκληρη εποχή σε δύο κομμάτια με αγεφύρωτες αντιθέσεις που σφράγισαν το τελευταίο μισό του 20ού αιώνα. Το Τείχος δημιουργήθηκε το 1961 σε μια περίοδο ιδιαίτερης σκλήρυνσης της ψυχροπολεμικής ατμόσφαιρας ανάμεσα στον καπιταλιστικό κόσμο της “Δύσης”, με την ευρύτερη σημασία του όρου, και στο μπλοκ των χωρών του υπαρκτού σοσιαλισμού. Το Βερολίνο χωρίστηκε στα δύο και οι κάτοικοί του έμαθαν να ζουν σαν “ξένοι στην ίδια πόλη”. Στις δεκαετίες που ακολούθησαν η διχασμένη πόλη απέκτησε σταδιακά δύο αυτόνομα τμήματα. Η απομόνωσή τους διαταράσσονταν περιστασιακά από τολμηρούς όσο και απέλπιδες ανθρώπους που προσπαθούσαν να περάσουν από το ανατολικό προς το δυτικό τμήμα με κάθε τρόπο: πηδώντας από τα παράθυρα κτιρίων που βρισκόταν κοντά στο τείχος (και τα οποία σφραγίστηκαν άμεσα από τις αρχές), παραβιάζοντας τα σημεία ελέγχου, χρησιμοποιώντας ακόμη και αερόστατα σε κάποιες περιπτώσεις.

Σε αυτή την “εποχή χωρίς όνομα”, όπως έχει χαρακτηριστεί η δεκαετία του 1990, το Βερολίνο όπως και τόσοι άλλοι τόποι μετατράπηκε κυριολεκτικά σε “πεδίο μάχης της μνήμης” όπου χώροι, σύμβολα και μνημεία αναδιευθετήθηκαν άλλοτε με ειρηνικό τρόπο και άλλοτε στο πλαίσιο μεγάλων αντιπαραθέσεων. Αρκετά χρόνια αργότερα, στο πλαίσιο της οπτικής και εξεικονιστικής μας κουλτούρας, η εικόνα του Τείχους του Βερολίνου την ημέρα που χιλιάδες άνθρωποι σκαρφάλωναν και προσπαθούσαν να το υπερβούν τον Νοέμβρη του 1989 άρχισε ήδη να ξεθωριάζει. Αντικαταστάθηκε σταδιακά από το πλέον ισχυρό σύμβολο των αρχών του 21ου αιώνα: τους φλεγόμενους Δίδυμους Πύργους της Νέας Υόρκης, μετά την τρομοκρατική επίθεση της 11ης του Σεπτέμβρη 2001. Και έπεται συνέχεια…

Θωμάς Σίδερης

δημοσιογράφος, συγγραφέας

Msc Ανθρωπογεωγραφίας

Σχολιάστε

Συνδεθείτε για να δημοσιεύσετε το σχόλιο σας:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s